Esther Hoorn

om kennis te delen over open content en rechten

Twee miljoen plaatjes voor Wikipedia?

In de NRC liet de woordvoerder van Europeana deze week weten dat Europeana graag zou willen samenwerken met Wikipedia. Het doel van Europeana is om twee miljoen ‘culturele objecten’ van bibliotheken en musea uit heel Europa gedigitaliseerd en via internet voor iedereen toegankelijk te maken. Natuurlijk is het een gouden kans om via hergebruik van beeldmateriaal in Wikipedia Europese burgers zelf een rol te geven bij de verdere verspreiding van digitaal cultureel erfgoed. Lemma’s zouden verrijkt kunnen worden met de ‘authentieke’ collectie foto’s. 1

Prachtig, denk ik dan, maar dan moet het voor Wikipedia wel duidelijk zijn dat de plaatjes rechtenvrij zijn. Want Wikipedia is niet zomaar een encyclopedie, het is een rechtenvrije encyclopedie. Wikipedia is arm aan regels, maar hanteert toch enkele basisprincipes, waarvan de belangrijkste is dat het geen teksten aanvaardt die auteursrechten schenden.

Wikipedia kan als vrijwilligersorganisatie de kosten en risico’s van een copyvio (copyright violation) niet hebben. Daarom moet ieder plaatje voorzien zijn van een eindgebruikerslicentie, zoals een Creative Commons licentie of een verklaring waardoor duidelijk is dat er geen auteursrecht meer op het plaatje rust.

Wiedus, zou je zeggen. En dat is toch iets waar bibliotheken, musea en archieven wel voor zullen zorgen? Maar dat ligt niet zo eenvoudig. Voor de opkomst van internet hadden deze erfgoedinstellingen niet veel met het auteursrecht te maken. Er is dus niet zoveel expertise over metadata voor eindgebruikersrechten. En het is van veel oude boeken en archiefmateriaal ook niet duidelijk wie de rechthebbende is. Bij projecten voor massadigitalisering wordt dit probleem van de verweesde werken als het grootste struikelblok gezien. Maar er is meer aan de hand.

Sommige musea hanteren een reproductierecht, waarbij ze buiten het auteursrecht om een vergoeding voor een reproductie vragen. En daardoor hebben die instellingen een denkkader, waarbij ze gewend zijn toestemming te geven voor verdere verspreiding tegen een vorm van compensatie. Daarbij komt de druk van de overheid om als ‘cultureel ondernemer’ inkomsten te genereren. Maar, zoals Annemarie Beunen al benadrukte bij haar proefschrift, er zitten juridische grenzen aan het cultureel ondernemersschap van erfgoedinstellingen. Het past niet bij de publieke taak van musea om de collectie zeer commercieel uit te baten.

Dan denk je, laat een museum een foto beschikbaar zou maken met een Creative Commons licenties, waarbij vooraf toestemming wordt gegeven voor niet-commercieel hergebruik. Maar dat accepteert Wikipedia weer niet. Bij Wikimedia Commons, waar vrijwilligers zorgen voor rechtenmetadata op illustraties voor Wikipedia, is rechtenvrij zo gedefinieerd dat het ook commercieel hergebruik vrij laat. Daar zijn goede redenen voor.5 Ook voor Wikipedia gaat de zon niet voor niets op. Ze willen kunnen samenwerken, zoals met de Duitse uitgever, Bertelsmann, om kwaliteitsverbetering en de goedkope verspreiding van de encyclopedie ook op papier of dvd mogelijk te maken. En dan moeten alle betrokkenen het belang zien van een investering aan de verdere verspreiding van content, die al vrij beschikbaar is op internet. Dat is geen sinecure. Maar de creativiteit, die nodig is om dat soort plannen uit te denken, zal een open Europese kennissamenleving verder helpen. Hier liggen gouden kansen voor samenwerking in Europeana.

 

1 Olga van Ditzhuijzen, Europese digitale databank Europeana.eu ontsluit collecties musea en bibliotheken, NCR Handelsblad 26 augustus 2008.

2 Zie: E. Möller, The Case for Free Use: Reasons Not to Use a Creative Commons -NC License, first published in Open Source Jahrbuch 2006, recent version available at: <http://freedomdefined.org/Licenses/NC>

Leave a Reply